Poznaj techniki fotografii historycznej i alternatywnej

XIX wiek pozostawił nam niezwykle bogaty zbiór procesów fotograficznych, z których wiele do dziś może być wykorzystywanych we współczesnej praktyce artystycznej.

Możemy pracować z nimi tak, jak robili to fotografowie ponad sto lat temu, albo potraktować historyczne receptury jako punkt wyjścia do własnych eksperymentów i współczesnych realizacji.

To świat znacznie bogatszy niż fotografia oparta na gotowym filmie i fabrycznym papierze. Obejmuje procesy pozwalające samodzielnie tworzyć negatywy, wykonywać odbitki na papierze, szkle, metalu, drewnie czy tkaninie, a także techniki, w których pojedynczy, unikatowy obraz powstaje bezpośrednio w aparacie.

Poniżej przedstawiamy najważniejsze z procesów, którymi zajmujemy się w Szlachetnej Fotografii.

I. Odbitki – procesy pozytywowe

Cyjanotypia

Jedna z najlepszych technik na rozpoczęcie przygody z fotografią alternatywną. Jest stosunkowo prosta, a jednocześnie daje zaskakująco duże możliwości twórcze.

Jej najbardziej rozpoznawalną cechą jest intensywny błękit obrazu. Nie oznacza to jednak, że każda cyjanotypia musi pozostać niebieska — kolor gotowej odbitki można modyfikować.

Ogromną zaletą procesu jest również możliwość pracy na bardzo różnych podłożach: papierze, tkaninie, drewnie, szkle, metalu, a nawet szkliwionej ceramice.

To technika dostępna dla początkujących, ale dająca wystarczająco dużo możliwości, by przez lata pozostawać narzędziem świadomej pracy artystycznej.

Brąz Van Dyke

Proces pozwalający uzyskać charakterystyczne fotografie w szerokiej gamie ciepłych brązów. Technicznie spokrewniony z kalitypią, jest od niej prostszy i dzięki temu bardzo dobry również dla osób rozpoczynających pracę z historycznymi procesami srebrowymi.

Może być wykorzystywany nie tylko na papierze, lecz także m.in. na szkle, drewnie, metalu czy tkaninie.

Efektem są obrazy o ciepłej, klasycznej estetyce bardzo silnie kojarzącej się z XIX-wieczną fotografią.

Platynotypia i palladotypia

Jedne z najbardziej cenionych, prestiżowych i trwałych technik fotograficznych.

Obraz powstaje z platyny lub palladu, dzięki czemu odpowiednio wykonane odbitki charakteryzują się wyjątkową trwałością oraz niezwykle bogatą skalą tonalną.

W zależności od zastosowanego procesu i sposobu pracy fotografia może mieć charakter neutralny, czarno-biały lub nieco cieplejszy.

To techniki wymagające i kosztowne, ale efekt trudno pomylić z klasyczną odbitką srebrową.

Kalitypia

Jeden z tych procesów, które pojawiły się w historii fotografii odrobinę za późno, aby zdobyć popularność, na jaką zasługiwały.

Pozwala tworzyć niezwykle eleganckie obrazy o bogatej skali tonalnej. Wizualnie dobrze wykonana kalitypia może przypominać znacznie droższą platynotypię.

Dziś jest interesującą propozycją dla fotografów poszukujących klasycznego, szlachetnego obrazu bez konieczności sięgania po platynę czy pallad.

Chrysotypia

Rzadko dziś spotykany proces, w którym materiałem tworzącym obraz jest złoto — choć wbrew temu, co mogłaby sugerować nazwa, gotowa fotografia nie jest po prostu złota.

Chrysotypia daje subtelne, bardzo charakterystyczne obrazy i należy do technik cenionych zarówno ze względu na estetykę, jak i trwałość.

Papier solny

Jeden z najstarszych procesów pozytywowych w historii fotografii, którego początki sięgają jeszcze okresu poprzedzającego oficjalne ogłoszenie wynalezienia fotografii.

Pozwala uzyskiwać delikatne, ciepłe odbitki o charakterystycznej, matowej powierzchni i niezwykle subtelnym sposobie budowania obrazu.

Przez znaczną część XIX wieku był jednym z podstawowych sposobów wykonywania fotografii na papierze.

Odbitka albuminowa

Jeden z najważniejszych procesów fotograficznych XIX wieku.

Papier pokrywany albuminą — białkiem jaja kurzego — pozwalał uzyskać znacznie bardziej szczegółowe i efektowne fotografie niż wcześniejsze papiery solne. Zapotrzebowanie było tak ogromne, że fabryki produkujące papier albuminowy zużywały miliony jaj.

Przez dziesięciolecia albumina dominowała w fotografii pozytywowej, a przeznaczone do niej papiery produkowano przemysłowo przez około 70 lat.

Guma chromianowa

Jedna z najważniejszych tzw. technik szlachetnych, nazywanych również technikami manipulacyjnymi.

W przeciwieństwie do wielu procesów fotograficznych nie ogranicza fotografa do mechanicznego odwzorowania negatywu. Pozwala w ogromnym stopniu ingerować w sposób powstawania obrazu i budować go niemal jak obraz malarski.

Dzięki wykorzystaniu pigmentów może być wyjątkowo trwała, a także — co wśród procesów historycznych nie jest oczywiste — pozwala tworzyć fotografie barwne.

To jedna z technik, w których granica między fotografią, grafiką i malarstwem staje się szczególnie płynna.

Transfer pigmentowy / autotypia

Carbon transfer

Jeden z najbardziej wyrafinowanych procesów fotograficznych XIX wieku.

Pozwala tworzyć fotografie o niezwykłej głębi, bogactwie tonalnym i wyjątkowej trwałości. Historycznie był jednym z nielicznych procesów mogących pod względem prestiżu i jakości konkurować z platynotypią.

Podobnie jak guma chromianowa wykorzystuje pigment, dzięki czemu daje również możliwość wykonywania obrazów barwnych.

Technika olejna

Kolejna z klasycznych technik szlachetnych, w której ostateczny wygląd fotografii w dużej mierze zależy od ręki autora.

Pozwala bardzo daleko ingerować w obraz — wzmacniać lub osłabiać jego fragmenty, zmieniać sposób budowania tonów i nadawać każdej odbitce indywidualny charakter.

Właśnie dlatego dwie odbitki wykonane z tego samego negatywu nie muszą wyglądać identycznie. To fotografia, w której proces wykonywania odbitki staje się częścią pracy twórczej.

Przetłok olejowy

Bliski krewny techniki olejnej, ale pozwalający dodatkowo na przenoszenie obrazu i wykonywanie kilku, a nawet kilkunastu jego wersji.

Stanowi fascynujący pomost pomiędzy fotografią a klasycznymi technikami graficznymi.

Arystotypia

Proces, który pod koniec XIX wieku zaczął wypierać dominującą wcześniej odbitkę albuminową.

Pozwala tworzyć niezwykle eleganckie, ciepłe tonalnie fotografie. Jedną z jego odmian są papiery, w których światłoczuła emulsja oparta jest na kolodionie.

Arystotypia odegrała istotną rolę w przejściu od papierów przygotowywanych przez fotografa do przemysłowo produkowanych materiałów fotograficznych.

Emulsja żelatynowo-srebrowa

Technologia, która ostatecznie zdominowała fotografię i której rozwinięciem są znane nam współczesne czarno-białe materiały fotograficzne.

Jej historia jest jednak znacznie ciekawsza niż dzisiejszy fabryczny papier fotograficzny. Wczesne emulsje mogły dawać obrazy o bardzo ciepłej kolorystyce, a niektóre z nich były papierami kopiowymi, niewymagającymi klasycznego wywoływania.

Samodzielna praca z emulsją pozwala spojrzeć na „fotografię analogową” zupełnie inaczej — nie jako pracę z gotowym materiałem, ale jako możliwość stworzenia tego materiału od podstaw.

II. Negatywy – procesy negatywowe

Fotografia historyczna to nie tylko wykonywanie odbitek. Dawne procesy pozwalają również samodzielnie przygotowywać materiały negatywowe — od papieru po szklane płyty.

Negatyw papierowy

Najstarszy praktyczny proces negatywowy, związany z pracami Williama Henry’ego Foxa Talbota.

W porównaniu z późniejszymi negatywami szklanymi papier wydaje się materiałem niedoskonałym. I właśnie ta niedoskonałość stanowi dziś część jego uroku.

Struktura papieru, miękkość szczegółów i niepowtarzalność obrazu pozwalają uzyskać efekt bardzo odległy od technicznej perfekcji współczesnej fotografii.

Szklany negatyw albuminowy

Jeden z pierwszych praktycznych sposobów wykonywania negatywów na szkle.

Charakteryzuje się bardzo wysoką jakością obrazu, choć niewielka światłoczułość wymaga cierpliwości i świadomego sposobu pracy.

Dziś jest szczególnie interesujący dla osób chcących samodzielnie przygotowywać wielkoformatowe negatywy przy wykorzystaniu historycznych materiałów.

Szklany negatyw kolodionowy mokry

Jeden z procesów, które naprawdę zmieniły historię fotografii.

Mokra płyta kolodionowa pozwoliła w połowie XIX wieku wykonywać niezwykle szczegółowe negatywy na szkle znacznie szybciej niż wcześniejsze technologie.

Proces wymaga przygotowania, naświetlenia i obróbki płyty, zanim ta wyschnie. W XIX wieku było to poważnym ograniczeniem. Dziś właśnie ten sposób pracy jest jednym z powodów, dla których kolodion ponownie fascynuje fotografów.

Szklany negatyw kolodionowy suchy

Odpowiedź XIX-wiecznych fotografów na największą niedogodność mokrego kolodionu.

Odpowiednio przygotowana płyta mogła zachowywać światłoczułość znacznie dłużej, dzięki czemu fotograf nie musiał wykonywać całego procesu bezpośrednio po przygotowaniu materiału.

Rozwój suchych płyt był jednym z etapów prowadzących do powstania późniejszych przemysłowych materiałów fotograficznych.

Szklany negatyw żelatynowo-srebrowy

Bezpośredni przodek współczesnego czarno-białego filmu fotograficznego.

Emulsje żelatynowo-srebrowe były znacznie czulsze od wcześniejszych procesów kolodionowych, a przygotowane płyty można było przechowywać i wykorzystywać w dogodnym momencie.

Dzisiaj samodzielne przygotowanie takiego negatywu daje możliwość wykonywania wielkoformatowych fotografii bez całkowitego uzależnienia od dostępności fabrycznych materiałów.

III. Techniki bezpośrednio pozytywowe

Nie wszystkie historyczne procesy fotograficzne mieszczą się w klasycznym schemacie: negatyw → odbitka.

W technikach bezpośrednio pozytywowych pojedynczy, unikatowy obraz powstaje bezpośrednio na materiale umieszczonym w aparacie. Nie istnieje więc negatyw, z którego można wykonać dowolną liczbę identycznych odbitek.

Każda fotografia jest oryginałem.

Dagerotypia

Proces, od którego w 1839 roku rozpoczęła się oficjalna historia fotografii.

Obraz powstaje na posrebrzanej metalowej płycie. Dagerotyp nie jest odbitką i nie posiada negatywu — jest pojedynczym, unikatowym obiektem fotograficznym.

Jego niezwykła szczegółowość i charakterystyczny sposób, w jaki obraz zmienia się zależnie od kąta padania światła, sprawiają, że nawet dzisiaj trudno porównać dagerotypię z jakąkolwiek inną techniką fotograficzną.

Ambrotypia

Proces spokrewniony z mokrym kolodionem, wykorzystujący charakterystyczne właściwości niedoświetlonego negatywu kolodionowego.

Odpowiednio prezentowany na ciemnym tle obraz zaczyna być postrzegany jako pozytyw. W ten sposób powstaje pojedyncza, unikatowa fotografia na szkle.

W XIX wieku ambrotypia stanowiła znacznie tańszą alternatywę dla dagerotypii, przez co bywała określana mianem „dagerotypii dla ubogich”.

Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Ambrotypia jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych i popularnych współczesnych procesów historycznych, cenionym za niepowtarzalność, materialność i charakter obrazu.

I na samym końcu dodałabym coś bardzo ważnego

Nie kończyłabym strony na ambrotypii. To byłaby zmarnowana okazja sprzedażowa.

Dałabym krótki blok:

Która technika jest dla Ciebie?

Nie musisz znać wszystkich historycznych procesów, żeby rozpocząć pracę z fotografią alternatywną. Poszczególne techniki różnią się stopniem trudności, potrzebnym wyposażeniem, kosztami oraz charakterem uzyskiwanego obrazu.

Jeżeli dopiero zaczynasz, przejdź do strony „Od czego zacząć?”. Jeśli szukasz materiałów do konkretnego procesu, znajdziesz je w naszym sklepie.

A jeśli pracujesz nad własnym projektem, chcesz rozwinąć wybraną technikę albo potrzebujesz indywidualnego wsparcia, możesz skorzystać z mentoringu z dr. Radosławem Brzozowskim.